Galdra-Loftur: leikrit í þremur þáttum/Annar þáttur
ANNAR ÞÁTTUR.
Daginn eftir. Sama stofa . Úti hellirigning og hvassviðri. Regnið streymir niður eftir rúðunum . Ráðsmaðurinn situr við skatolið. Á borðplötunni liggur opin reikningsbók. Ólafur situr skamt frá.
Ráðsmaðurinn
- lokar bókinni.
Nú er jeg búinn að segja þjer það, sem jeg þarf.
Ólafur
- stendur á fætur.
Ráðsmaðurinn
Skyldi það koma fyrir, að jeg yrði lengur en átta daga að heiman, þá lætur þú fólkið vinna að því, sem þjer sýnist þarfast. Mjer er óhætt að reiða mig á þig.
Ólafur
Á jeg að hafa hestana til klukkan fjögur í fyrra málið, þó þessu hrakviðri haldi áfram?
Ráðsmaðurinn
Já.
Ólafur
Jeg skal sjá um að þeir verði tilbúnir.
- Fer.
Ráðsmaðurinn
- situr kyr andartak. Dregur út skúffu og tekur upp stóran lykil. Stendur upp, gengur að lágu skríni, sem stendur í horninu milli skatolsins og veggjar, lýtur niður að skríninu, opnar það og lyftir lokinu.
Loftur
- kemur inn, nemur staðar í dyrunum.
Þú gerðir boð eftir mjer.
Ráðsmaðurinn
- lokar skríninu.
Komdu til mín, sonur minn.
Loftur
- gengur til hans.
Ráðsmaðurinn
Settu þig niður.
Loftur
- sest.
Ráðsmaðurinn
Jeg lá andvaka í nótt og hugsaði um þig og framtíð þína. Hefur þú löngun jafn-mikla og áður til þess að fara utan, þegar þú hefur lokið náminu.
Loftur
Já, það hef jeg.
Ráðsmaðurinn
Það gleður mig að þú hefur ekki í hyggju að sækja undireins um neitt minniháttar embætti. Það gleður mig stórlega. Þú værir líka full-ungur prestur. Hvaða takmark hefur þú sett þjer?
Loftur
- stendur upp.
Jeg vil afla mjer meiri fróðleiks.
Ráðsmaðurinn
Sestu, drengur minn.
Loftur
- sest.
Ráðsmaðurinn
Jeg álasa engum, sem safnar peningum, án þess að vita, til hverra framkvæmda hann ætlar sjer að nota þá. Jeg álasa þjer heldur ekki fyrir það að þú vilt afla þjer lærdóms, til þess að vera reiðubúinn þegar tími framkvæmdanna kemur. En gullið fær þá fyrst sitt sanna gildi, þegar viljinn umskapar það um leið og höndin safnar því, og sá stigi, sem heitir lærdómur, verður þjer þúsundfalt kærri, ef þú veist, hvar þú ert staddur þegar upp kemur. Farðu þess vegna að ráðum föður þíns og settu þjer ákveðið takmark. Það styrkir hugsanir þínar og gerðir. Og takmarkið liggur beint fram undan þjer. Þú hefur óvenjulegar gáfur og átt efnaðan föður. Hvað skyldi vera því til fyrirstöðu að biskupsskrúðinn á sínum tíma yrði lagður á herðar þjer.
Loftur
Jeg hef getið mjer til, að sú væri ósk þín.
Ráðsmaðurinn
Það eru ekki nema tvö biskupsdæmi á landinu, en margir metorðagjarnir feður. Þess vegna verðurðu í tæka tíð að búa vopnin í hendurnar á þjer. Þú skalt afla þjer orðstírs utanlands, Hann berst með vindinum og grær þar sem síst skyldi ætla. Örlætið er oftast nær blint, en það sómir þeim vel, sem skara fram úr fjöldanum.
- Sest.
Jeg skal segja þjer sögu af einum af gömlu biskupunum. Einu sinni þegar hann var ytra, komu þrjár guðs ölmusur inn í stofuna til hans. Hann átti ekkert skotsilfur, en dýrmætan silfurbikar. Hann fleygði bikarnum í gólfið, og það undur varð, að hann hrökk sundur í þrjá jafna parta. Þetta skapaði frægð hans á Íslandi. Taktu eftir því, að hann átti ekkert annað, sem hann gat við sig losað, og þó var hann jafn-örlátur eftir sem áður. Þetta kennir þjer að það er hyggilegt að leyna hag sínum. Við það verða gjafirnar meira virði — og enginn af þeim, sem þiggur ölmusur þínar, spyr hvaðan auðæfi þín stafi. Þegar þú einhvern tíma ert sestur í völdin, þá skýldu valdi þínu með auðmýkt og fjöldinn heldur að þú hafir vald þitt frá guði. — Sonur minn! Jeg hef ekki enn minst á það, sem mjer liggur mest á hjarta, og það, sem er mest áríðandi fyrir þig í lífinu. Þegar sá tími kemur að þú hygst að velja þjer konu, þá veldu hana af göfugum ættum, því konan þín er brot af sjálfum þjer — og hennar orðstír mun falla á þig sem birta eða skuggi.
Loftur
- stendur á fætur.
Þú þarft ekkert að óttast.
Ráðsmaðurinn
- Rómurinn er breyttur.
Mjer hefur borist fregn. Hún kom eins og ískaldur næðingur inn um opinn glugga. Þú áttir að hafa valið þjer konuefni. Jeg nefni ekki nafnið. Þú veist eins vel og jeg, að stúlkan er þjer ekki samboðin.
- Stendur upp.
Loftur
Hver hefur borið þjer þessa fregn?
Ráðsmaðurinn
Jeg kýs helst að þú hlustir þegjandi á mig, því annaðhvort segir þú mjer ósatt eða þú talar í hreinskilni, og mjer er hvortveggja jafn óljúft. Jeg vil tala um þetta eins og það væri ekki annað en ástæðulaus grunur. Reiðin yfirbugaði mig í svip, þegar jeg frjetti þetta. Mjer datt í hug að beita þig valdi. En þegar jeg íhugaði hvernig jeg er sjálfur skapi farinn, skildist mjer að það kynni að ala upp í þjer þrjósku. Jeg ásetti mjer að láta reiði mína vofa yfir þjer eins og þrumuský. Þá mintist jeg móður þinnar sálugu, sem þú mistir svo ungur. Þú hefur óefað þrásinnis vitandi og óafvitandi saknað umhyggju hennar. Söknuðurinn hefur gert lund þína viðkvæma. Jeg sá það á því, hvað vinátta þín við Ólaf var heit. — Í honum fanst þú göfuga sál. En nú hefur þú misskilið tilfinningar þínar, eða ef til vill hefur stúlkan misskilið þær. Sonur minn! Jeg ávíta þig ekki, en sorg mín stendur við hurð þína og hlustar
- Það er drepið á dyr.
Ráðsmaðurinn
Já.
- Vinnumannahópur kemur inn, holddrepa utan úr rigningunni. Þeir standa í þjettum hnapp.
Ráðsmaðurinn
Hefur nokkurt slys viljað til?
Ungur vinnumaður
Áin fer hríðvaxandi.
Ráðsmaðurinn.
Komið þið allir heim af engjunum til þess að skýra mjer frá því?
Ungi vinnumaðurinn
Við hjeldum að ráðsmaðurinn tæki ekki eftir rigningunni. Nú höfum við staðið gagndrepa við sláttinn meira en heila klukkustund.
- Togar upp skyrtuna.
Það er ekki hundi út sigandi.
Rödd úr hópnum
Sýndu ráðsmanninum að skyrtan er rennvindandi.
Ráðsmaðurinn
- lítur kuldalega á þá, sest.
Jeg ljet kalla á stúlkurnar. Þið eruð karlmenn og skammist ykkar ekki.
- Við unga manninn.
Faðir þinn verður hreykinn af þjer, þegar hann fær að heyra, að þú kvartar undan ofurlítilli rigningarskvettu. Jeg man eftir einu kveldi. Hann kom utan úr stórhríð. Klakadrönglarnir hjengu í skegginu á honum og alt andlitið var sviðið af frostbrunanum. Það bar ekki á því að hann kveinkaði sjer.
- Hlær.
Hann hló og sagði, að nú væri gaman að því að sjá þá stúlku, sem vildi kyssa hann.
- Bendir.
Og þú, sem stendur aftast og hlakkar til þess að vinda úr skyrtunni þinni. Jeg man það um hana móður þína, að hún reis úr sæng þremur dögum eftir að þú varst fæddur til þess að hjálpa föður þínum við töðuhirðinguna.
- Þegir andartak.
Eftir hverju bíðið þið? Snautið þið inn til ykkar og hafið fataskifti.
- Vinnumennirnir fara þegjandi út, það stendur pollur eftir þá á gólfinu.
Ráðsmaðurinn
- horfir á eftir þeim. Snýr sjer að Lofti.
Viltu láta aftur hurðina? Það var dálítið, sem jeg átti eftir að segja þjer.
Loftur
- Stendur upp, lokar hurðinni.
Ráðsmaðurinn
- stendur upp og gengur að Lofti.
Þú hefur ekki enn þá haft peninga undir höndum að nokkrum mun. Það er yfirsjón, því að þú átt í vændum að verða auðugur maður.
- Gengur að skríninu, opnar það, og tekur upp úr því peningapoka, leggur hann á borðplötuna.
Eigðu þetta, þú getur talið þá seinna, þegar jeg er farinn.
Loftur
- kyssir föður sinn.
Ráðsmaðurinn
Vertu ekki að þakka mjer. Alt, sem jeg læt þjer í tje, er mjer sjálfum til gleði.
- Lokar skríninu og leggur lykilinn í skúffuna.
Nú fer jeg inn til biskupsins og ráðgast við hann um ferðina.
- Nemur staðar.
Ef þú vilt gleðja föður þinn, þá reyndu, áður en þú ferð hjeðan, að ná ástum ungrar stúlku af göfugum ættum. Jeg hygg, að þú munir ráða í það, við hverja jeg á. Þegar þú kemur heim aftur úr utanförinni, kynni það að vera orðið um seinan. Og í útlöndum verða óefað margar freistingar á vegi þínum. Gegn þeim er engin vörn betri en að vita einhverja bíða sín með óbilandi trausti. Það fjötrar hendur lostans. Og yrðir þú fyrir því sama og Kjartan Ólafsson, að þú freistaðist til að gleyma landinu þínu, þá veit jeg að hún mundi heilla þig heim. Ef þú ílengdist í útlöndum, mundi mjer finnast að jeg hefði mist þig, þó að þú ynnir þjer frægð og frama. Sonur minn!
- Tekur um úlnliðinn á honum.
Jeg vil trúa þjer fyrir því, að stundum efast jeg um barnalærdóminn minn, vegna þess að jeg hef aldrei enn hitt nokkurn þann mann, að mjer hafi fundist hann verðskulda ódauðleikann. En ef hamingjan veitti mjer það, að þú stæðir yfir banasæng minni, mundi mjer finnast jeg sofna í forsælunni undir lífsins trje.
- Leggur hönd á höfuð honum augnablik. Fer, lætur aftur á eftir sjer.
Loftur
- stendur grafkyr andartak. Flýtir sjer til dyranna eins og hann ætli að kalla á föður sinn. Nemur staðar. Gengur að skatolinu, leysir utan af pokanum. Heyrir fótatak og ýtir pokanum undan.
- Drepið á dyr.
Dísa
- kemur inn, verður feimnisleg, þegar hún sjer að Loftur er einn.
Er pabbi þinn ekki hjerna? Jeg átti að sækja hann.
Loftur
Hann er nýgenginn inn til föður þíns.
- Gengur fram hjá henni og lokar hurðinni. Gengur að henni og tekur utan um hendurnar á henni.
Dísa! Iðrar þig þess, að þú fylgdir mjer í gær til óskabrunnsins?
Dísa
Nei.
Loftur
Ertu viss um, að gleðin yfir því að vera komin heim, hafi ekki vilt þjer sjónir?
Dísa
Já, það er jeg. Fjöllin voru lægri og áin minni en mig minti. En þú varst hinn sami.
Loftur
- tekur utan um vangana á henni.
Leiksystir mín! Æskuvinan mín! Ástin mín!
- Kyssir hana.
Dísa
Jeg er feimin við þig — eins og þú værir konungssonur.
Loftur
- krýpur.
Jeg krýp fyrir æskunni og sakleysinu. Jeg er þín ekki verður. — En jeg veit, að þú getur hjálpað mjer.
- Stendur á fætur.
Mig tekur sárt, ef ást mín skyldi setja blett á þig. Efinn hefur aldrei brugðið skugga á augun í þjer. Birtan í þeim er þakkargjörð til lífsins. En jeg — jeg er brotasilfur — molar af illu og góðu.
Dísa
Jeg ann þjer eins og þú ert. Í gærkveldi, þegar jeg var háttuð í gamla rúminu mínu, lá jeg lengi og hugsaði — og svo sigu augnalokin á mjer aftur eins og þung hurð að baki okkar
Loftur
- hæglátlega.
Um hvað hugsaðir þú?
Dísa
- sest á bekkinn.
Jeg hugsaði um þig. Það eina ljóta, sem jeg mundi um þig, var það, að einu sinni veiddir þú fuglsunga og læstir hann inni í skemmu. Þú trúðir mjer fyrir því, að með því móti gætir þú náð í einhverja sjaldgæfa töfrajurt.
Loftur
Það var máríerlu-ungi. Móðirin átti að koma með lausnargrasið, til þess að opna lásinn.
Dísa
Jeg þorði ekki að segja þjer frá því.
- Brosir.
En það var jeg, sem slepti honum út. Nú gætir þú ekki verið svo grimmur.
Loftur
- sest.
Ekki þegar þú ert hjá mjer.
- Tekur í höndina á henni.
Veistu það, kæra hönd, að nú á jeg þig. Jeg hef margsinnis sjeð þig flögra með nálina og þráðarspottann eins og smáfugl, sem flýgur með strá í nefinu til þess að byggja hreiðrið sitt.
- Brosir.
Jeg fyrirgef þjer allar snjókúlurnar, sem þú hefur kastað framan í mig.
- Hlær.
Og kinnhestinn, sem þú gafst mjer einu sinni.
Dísa
Þú ertir mig.
Loftur
Jeg man, hvað þú varst hrædd. Þú þaust út úr stofunni eins og eldibrandur, út á hlað og ofan allan völlinn — en sú ferð, sem var á þjer. Jeg náði þjer ekki fyrri en niður við á.
- Þagnar alt í einu við óþægilega hugsun.
Dísa
Þá varst þú vænn. Þú hlífðir mjer við skömmum.
Loftur
- er staðinn á fætur.
Jeg vildi, að dagurinn í dag væri liðinn.
Dísa
- stendur á fætur.
Því óskarðu þess?
Loftur
- fer undan í flæmingi.
Jeg óska svo margs.
- Gengur að glugganum.
Jeg vildi óska að það væri gott veður. Það ætti ekki að vera rigning, núna þegar þú ert komin. Heyrðu hvernig regnið lemur á rúðunum.
Dísa
Jeg tók ekki eftir rigningunni.
Loftur
- gengur til hennar.
Á morgun verður sólskin. Þú ferð í berjamó. Krækiberin eru orðin svört. Jeg kem á eftir og hitti þig. Þá skulum við vera algjörlega hamingjusöm, bara af því að sólin skín og við erum saman.
Dísa
- hallar sjer upp að honum og horfir framan í hann.
Erum við ekki algjörlega hamingjusöm?
Loftur
- þegir andartak.
Jú, það erum við.
- Kyssir hana á augun.
Einu sinni hjelt jeg að ástin kæmi ekki hugsanalífinu við. Jeg hjelt að ástin væri óafvitandi löngun eftir hluttekningu — ákafur gleðiþorsti. En mjer hefur skjátlast óendanlega.
- Leggur snöggvast höndina ástúðlega á andlit hennar.
Ástin til þín hefur gjörbreytt hugsanalífi mínu. Þjer finst sennilega að jeg sje sami maður í dag og í gær. En það er jeg ekki. Í gær var jeg metorðagjarn. Jeg ætlaði að knýja á dyr hins ókunna og stíga yfir þröskuld myrkursins.
Dísa
- hálfhrædd.
Jeg skil ekki, hvað þú átt við.
Loftur
Þú þarft ekki að vera hrædd.
- Sest.
Þú hefur gert mig heilbrigðan.
- Dísa sest.
Valdagirnin, sem brann í mjer, er sloknuð. Nú er jeg innilega glaður yfir því að vera ófullkomin mannvera, sem verður að neyta allra krafta til þess að vinna hvern lítinn sigur. Jeg vil með eigin höndum byggja þá stjett, sem þú átt að ganga á, og elska hvern stein, sem reynir á handleggina.
- Þegir.
Dísa
Loftur!
Loftur
- Kyssir hana á höndina.
Það eru til jurtir, sem geta grætt líkamann. Það hljóta líka að vera til meðul, sem geta grætt sálina. Helgir menn, sem gátu læknað bæði sál og líkama, hafa átt þau meðul. En þeir hafa ekki vitað af því, því annars hefðu þeir kent öðrum, hvernig þeir gætu eignast þau. Hugsaðu þjer mann, sem gæti losað vesælan syndara við valdagirni og losta, loga reiðinnar og myrkur hatursins, með því einu að leggja höndina á höfuð honum — og gæti kent öðrum það, svo að það fjelli aldrei í gleymsku.
- Krýpur fyrir framan Dísu — hneigir höfði.
Dísa
- strýkur á honum hárið.
Loftur
- stendur á fætur, gagntekinn, með tár í augunum.
Nú eygi jeg furðulegt undur! Kærleikurinn getur gert mannshöndina heilaga.
Dísa
- er staðin á fætur.
Loftur
- tekur í höndina á henni og ber hana upp að vörunum á sjer.
Dísa
Jeg elska þig.
- Kyssir á hár hans.
- Það er drepið á dyr.
Steinunn
- kemur inn. Heldur á fötu og gólfþvögu. Hún er í hversdags fötum. Dapureyg. Horfir á þau andartak. Krýpur niður og þurkar upp pollinn.
Dísa
Mamma skilur víst ekkert í, hvað orðið er af mjer.
- Brosir.
Hún vill helst að jeg sitji hjá sjer allan daginn.
- Gengur til dyranna.
Loftur
Ferðu?
Dísa
Já.
- Stendur í dyrunum og horfir á Loft, augun ljóma af fögnuði.
Loftur
- horfist í augu við hana, lítur undan.
Dísa
- fer.
Loftur
- horfir á Steinunni, verður hryggur á svipinn, gengur að glugganum, stendur andartak og snýr bakinu að Steinunni, gengur til hennar.
Jeg þarf að tala við þig.
Steinunn
- stendur upp.
Það væri gaman að vera eins falleg og biskupsdóttirin.
Loftur
- gengur innar eftir gólfinu.
Já, hún er falleg.
- Gáir sín.
Þú ert líka falleg.
Steinunn
Hvað viltu mjer?
Loftur
Jeg var búinn að ákvarða að tala við þig í dag. Hefðir þú ekki komið hingað inn, þá hefði jeg leitað þig uppi.
Steinunn
- hefur látið fötuna til hliðar og sest.
Loftur
- raunalegur.
Þú hafðir ástæðu til þess að trúa því, að jeg elskaði þig. Þú lagðir alt í sölurnar mín vegna. Það hryggir mig, Steinunn — en jeg elska þig ekki.
Steinunn
- kyrlát.
Jeg vissi það.
Loftur
Þú hefur aldrei krafist neins. Þú treystir mjer. Væri traustið eitt nægilegt til þess að skapa ást, hlyti jeg að elska þig.
Steinunn
Í gær varð jeg þess vís, að þú elskaðir mig ekki, en jeg vonaði að þú segðir mjer ekki frá því.
Loftur
Mjer fjelst ekki svo þungt um þetta í morgun. En þegar þú komst inn í stofuna og jeg sá framan í þig, skildi jeg, hvað yfirsjón mín var stór.
- Gengur aftur út að glugganum, stendur kyr.
Steinunn
- stendur á fætur.
Jeg hefði átt að leyna þig því, hvað vænt mjer þótti um þig.
Loftur
- snýr sjer að henni.
Hverju, sem þú trúir á mig, máttu aldrei efast um, að jeg var sannfærður um það sjálfur, að jeg ynni þjer af heilum hug.
Steinunn
- kuldalega.
Ertu ástfanginn af biskupsdótturinni?
Loftur
Getum við ekki skilið beiskjulaust. Sýndu mjer göfuglyndi, Steinunn, og gleymdu því, sem okkur hefur farið á milli.
Steinunn
- tekur um stólbak.
Hvað hefur okkur farið á milli? Þú hefur kent mjer að njóta gleði syndarinnar. Hræðslan var eins og þoka í kringum mig — hún stækkaði þig og hamingju mína. Ástaratlot þín voru herskarar gegn samvisku minni. Þegar jeg hugsaði til móður minnar, roðnaði jeg af blygðun og í sömu andránni gat jeg grátið af hamingju. — Og nú heimtar þú, að jeg gleymi.
Loftur
- sorgbitinn.
Jeg ætlaði ekki að vinna þjer mein. Jeg hjelt að jeg elskaði þig.
Steinunn
Hjelstu að þú elskaðir mig. Vissir þú það ekki?
Loftur
Hvað gat jeg vitað, annað en það sem jeg hjelt. Maðurinn ræður ekki yfir tilfinningum sínum.
Steinunn
Það eru til gerðir, sem styrkja tilfinningarnar. Þú krafðist alls af mjer, án þess að gefa í staðinn alt það, er stóð í þínu valdi. Því sagðir þú ekki föður þínum frá ást þinni. Hefðir þú vogað því mín vegna, værir þú öðruvísi við mig nú.
Loftur
Þú vilt ekki láta þjer skiljast, að jeg var neyddur til þess að vera þögull gagnvart föður mínum.
Steinunn
Þú mátt ekki bregðast mjer, Loftur. Jeg skal reynast þjer góð kona. Ef þú lendir í fátækt og raunum, skal jeg vera jafnglöð eins og þó við lifðum í auðsæld og hamingju. Jeg óttast stundum að þjer finnist jeg ekki vera þjer samboðin og þess vegna þyki þjer ekki vænt um mig — en þess þarftu ekki, það munt þú fá að sjá. Fái jeg að vera heitmey þín fyrir allra manna augliti, muntu ekki hitta neina stúlku, sem ber höfuðið hærra en jeg.
- Gengur eitt spor.
Fótatak mitt skal vera lofsöngur um þig.
Loftur
Þú heldur að mjer finnist þú ekki vera mjer samboðin — og þó getur þjer þótt vænt um mig.
Steinunn
Jeg hef gefið þjer svo mikið, að jeg get ekki slept þjer. Þú verður að vera góður við mig, Loftur. Öll ætt mín er stórlynd — og þunglynd. Jeg veit ekki, hvort jeg gæti afborið það, að þú brygðist mjer. Vinnufólkið myndi hlakka yfir óförum mínum og gera sjer upp meðaumkvan. Jeg held að það dræpi mig.
Loftur
Vinnufólkið getur ekki aumkvast yfir það, sem það veit ekki neitt um.
Steinunn
Það veit meira en þú heldur. Vinnufólkið er eins og öfundsýkin, það hefur augun alstaðar. Jeg hef reynt að vera vinaleg í viðmóti við alla, en enginn hefur endurgoldið mjer það. Vinnufólkið hatar mig.
Loftur
Jeg hjelt að dómar vinnufólksins lægju þjer í ljettu rúmi. Jeg hjelt þú værir öðruvísi en hitt fólkið.
Steinunn
Guð er stundum svo langt í burtu, en dómur mannanna er alt af við látinn. — Hafðu meðaumkun með mjer!
Loftur
- mjög hryggur.
Mjer hefur farist illa við þig. Jeg bið þig um að fyrirgefa mjer, ef þjer er það unt. Þú getur ekki óskað þess, að jeg giftist þjer af meðaumkun. Það yrði þjer ekki til neinnar gæfu.
Steinunn
Sýnist þjer jeg líta út, eins og jeg sje að hugsa um gæfu?
Loftur
- Röddin er hljómlaus.
Jeg skal vera alveg hreinskilinn við þig. Þú getur dæmt mig eftir vild þinni. Þú spurðir mig, hvort jeg elskaði biskupsdótturina. — Hjartað í mjer barðist af gleði, af því jeg sá lítinn fátækan telpuhnokka í einum af gömlu kjólunum hennar Þegar hún kom inn í stofuna í gær — Jeg var eins og blindur maður, sem alt í einu hefur fengið sjónina.
Steinunn
- hranalega.
Biskupsdóttirin er auðugri og af göfugri ættum, en jeg.
Loftur
Ætlar þú mig svona auvirðilegan?
Steinunn
Hvernig á jeg að vita, hverju þú leynir á bak við orðin. Þú ber þau fyrir þig eins og skjöld. Værir þú nógu göfuglyndur til þess að telja okkur jafn-rjettháar, af því við báðar erum manneskjur, ljeki þjer enginn vafi á, hvernig þú ættir að breyta. Tilfinningar þínar eru eins og roksandur — eitt í dag og annað á morgun. Þú verður að byggja hús þitt á skyldurækni og sómatilfinningu.
Loftur
- lágmæltur.
Vildir þú lifa með mjer æfina, ef jeg yrði valdagjarn og vondur maður. Ef jeg legði sál mína í sölurnar, til þess að ná myrkrinu í mína þjónustu.
Steinunn
Við hvað áttu, maður?
Loftur
- Það er annarlegur logi í svipnum.
Við erum ekki nema skugginn af því verulega. Það verulega eru þau tvö völd, það illa og það góða og sálirnar, sem þau hafa skapað í sameiningu. Það illa stendur mönnunum nær, á sama hátt og eldur jarðarinnar er nær okkur en sólin. — Það illa getur náð fullkomnun sinni — en helgasta löngun mannsins hlýtur þó að vera löngunin eftir því góða.
- Hryggur.
Frá því jeg fann, að jeg hafði bundist þjer, hneigðist allur hugur minn meira og meira að myrkrinu.
Steinunn
Á jeg nú að vera sek í því?
Loftur
Nei, þú ert án allra saka.
- Gengur hvíldarlaust um gólf.
Jeg ljet ginnast af spegilmynd í rennandi vatni.
Steinunn
Er jeg spegilmynd?
Loftur
Ekki var það endurminningin um sál þína, sem hjelt mjer andvaka á nóttunum.
Steinunn
- hrygg.
Hefur þú nokkurn tíma spurt um sál mína?
Loftur
Þú verður að trúa mjer, Steinunn. Ættum við að búa saman um æfina, yrðum við hvort öðru til kvalar. Við yrðum bæði að vondum manneskjum.
Steinunn
- Hún rennir grun í sannleikann.
Hefur þú sagt biskupsdótturinni, að þú værir ástfanginn af henni?
Loftur
- þegir andartak.
Já.
Steinunn
- nöpur.
Baðstu hana um að verða konan þín?
Loftur
- snýr sjer frá henni og gengur til dyranna.
Steinunn
- hleypur til dyranna til þess að varna honum útgöngu.
Ætlarðu að leggja á flótta?
Loftur
Farðu!
Steinunn
Því hrindurðu mjer ekki frá hurðinni?
Loftur
- Svipurinn verður myrkur, augun leiftra af illum hálf-óafvitandi óskum.
Jeg vildi óska að þú værir dauð!
- Það kemur hræðsla í svipinn,hann gengur innar í stofuna, sest og felur andlitið í höndum sjer.
Steinunn
- stendur andartak við dyrnar, gengur til hans.
Þú hefur einusinni sagt að jeg væri mikillát. Heldurðu að það sje þín vegna að jeg hef fargað mikillætinu?
- Varirnar skjálfa og gráturinn skyggir yfir svipinn.
Þú hefur sjeð rjúpuna sópa rykuga götuna með vængjunum til þess að verja ungana sína. — Jeg er barnshafandi.
- Krýpur og fer að hágráta.
Loftur
- stendur upp.
Guð hjálpi mjer!
- Grátur Steinunnar er hljóður, en sár. Rigningin lemur á rúðunum.
Loftur
- hefur fjarlægst Steinunni. Það kemur meðaumkun í svip hans.
Jeg vildi óska, að þú værir ókunnug manneskja, sem jeg gæti huggað.
Steinunn
- grátandi.
Jeg hef vitað það í rúman mánuð, en jeg gat ekki fengið mig til að segja þjer frá því. Jeg beið eftir þeim degi, að þjer þætti svo vænt um mig, að jeg gæti ímyndað mjer, að þetta væri okkur báðum gleðiefni.
Loftur
Við verðum að vera sterk. Við megum ekki láta forlögin yfirbuga okkur.
- Alt í einu, í óviðráðanlegri óþolinmæði.
Hættu þessum gráti!
Steinunn
- stendur upp. Stillir sig, svipurinn verður kuldalegur og athugull.
Loftur
Vita nokkrir um þetta aðrir en við?
Steinunn
Nei.
Loftur
- gengur um gólf, nemur staðar í miðju tali við og við. Ákveðni hreimurinn í röddinni minnir á föður hans.
Þú verður að fara burt hjeðan af staðnum. Á annan hátt er ekki hægt að halda þessu leyndu. Jeg tala við pabba minn seinna í dag og bið hann liðsinnis. Hann verður að útvega einhvern stað, þar sem þú getur fengið hæli. Engir aðrir, en við þrjú, þurfa nokkurn tíma að fá vitneskju um þetta. Þegar barnið er fætt, skal jeg sjá um að koma því í góðar hendur. Pabbi minn hefur gefið mjer peninga, svo það get jeg sjeð um án hans hjálpar. Jeg hef lofað þjer því, að þú þurfir aldrei að bera neinn kvíðboga fyrir barninu. — Það örðugasta er, hvernig þú getur komist hjeðan í burt, án þess það veki eftirtekt.
Steinunn
Er það örðugast?
Loftur
- hranalega.
Já, það er það örðugasta. — En við höfum ráð við því líka. Jeg bið föður minn að segja, þegar hann kemur aftur úr ferðinni, að einhver af kunningjum hans hafi beðið hann um að útvega sjer vetrarstúlku, og jeg bið hann að stinga upp á þjer.
Steinunn
- undirförul á svipinn.
Skiftir þig það miklu, að jeg fari?
Loftur
Þú verður að fara, bæði vegna mín og þín.
Steinunn
Við skulum sleppa mjer. Ef jeg ljósta þessu upp, verður þú vægðarlaust rekinn úr skóla, þó að þú sjert sonur ráðsmannsins. Biskupinn gerir engan greinarmun á ríkum og fátækum — og frúin verður óefað siðavönd, þar sem þú átt hlut að máli. Allar framtíðarvonir þínar verða að engu. Það verða stór vonbrigði fyrir föður þinn. Gömlum manneskjum getur orðið svo hlægilega mikið um vonbrigði.
- Hlær.
— Þær geta dáið af þeim. Þú ert einkasonurinn, og þú verður honum til vansæmdar. Og ekki mun biskupsdótturinni falla það ljettara. Hún heldur að þú sjert göfuglyndur maður. Ekkert er jafnsárt eins og að komast að því, að sá, sem á huga manns og hjarta, sje varmenni. Ef jeg ljósta þessu upp, þá missir þú ekki eingöngu hana, heldur eitrarðu líka alla æfi hennar.
Loftur
Þú hatar mig.
Steinunn
- ræður sjer ekki.
Barnið þitt ófætt hatar þig með minni sál.
Loftur
- eftir augnabliks þögn.
Hvað vinnurðu með því að eyðileggja mig? Þú eyðileggur um leið sjálfa þig. Er það til þess að hefna þín?
Steinunn
- rólegri.
Jeg kæri mig ekki um að eyðileggja þig. Þið sjáið fyrir presti, sem vill gefa okkur saman leynilega, annaðhvort þú eða faðir þinn. Þegar jeg er orðin eiginkonan þín, skal jeg undireins fara hvert á land, sem þú vilt.
Loftur
Þú ætlar að ógna mjer til þess að giftast þjer.
Steinunn
Það stendur skrifað, að konan eigi að vera manni sínum undirgefin. Það stendur hvergi skrifað, að frilla hans eigi að vera það.
Loftur
Hingað til hef jeg fundið til meðaumkunar með þjer. Nú er jeg tilfinningarlaus gagnvart þjer.
Steinunn
Tilfinningar þínar varða mig engu lengur. Jeg ber málið undir skynsemi þína. Mundu eftir því, að jeg er auðugri nú en áður. Sæmd þín og framtíðarvonir eru heimanmundur minn.
Loftur
Þótt öll auðæfi biskupssetursins væru heimanmundur þinn, þá yrðir þú aldrei konan mín.
- Snýr sjer frá henni.
Steinunn
- gengur á eftir honum.
Jeg vil ekki, að frumgetna barnið mitt verði föðurlaus vesalingur. Jeg ímynda mjer, að faðir þinn verði sömu skoðunar. Jeg ímynda mjer, að honum finnist það skylda þín, að þú viðurkennir barnið þitt. Því jeg býst ekki við, að þú neitir því, að þú sjert faðirinn.
- Heldur niðri í sjer andanum.
Loftur
Nei, því neita jeg ekki.
- Sest.
Steinunn
- dregur andann djúpt.
Jeg skal bíða þín í eins mörg ár og þú æskir. Þegar þú á þínum tíma kemur frá útlöndum, verður dáðst að þjer fyrir það, að þú giftist unnustu þinni frá yngri árunum — bláfátækri stúlku.
Loftur
- er búinn að ná sjer.
Samviska mín segir mjer, að jeg ætti að kasta allri hamingjuvon á glæ og gera skyldu mína.
- Stendur upp.
En jeg get það ekki! Jeg vil það ekki! Jeg er þar að auki í vafa um, hvort samviskan hefur á rjettu að standa. Þú kallaðir mig varmenni. Allir aðrir munu samsinna því. Jeg óttast það ekki. Ef þú hefðir undireins sagt mjer, að þú værir barnshafandi, svo engin hrakyrði hefðu farið á milli okkar, myndi jeg ef til vill hafa verið svo veiklyndur, að jeg hefði fylgt því, sem kallað er boð skyldunnar. Jeg veit það ekki. Kæri mig heldur ekki um að vita það. Þú getur eyðilagt fyrir mjer framtíðarvonir mínar. Þú getur gert föður minn að ógæfusömum manni. Þú getur tekið frá mjer stúlkuna, sem jeg ann. En þjer er um megn að hindra mig frá því, að lifa og vinna í einveru og geyma í sál minni þá endurminningu, sem er það hreinasta og fegursta, sem jeg á.
Steinunn
Gleymirðu alveg barninu?
Loftur
Jeg lofaði þjer, að jeg skyldi sjá um, að koma því í góðra manna hendur — manna, sem ef til vill sýndu því meiri ástúð, en mjer sjálfum væri unt.
Steinunn
Veist þú, hvað mikla ástúð ókunnugar manneskjur sýna barni, sem þær taka að sjer fyrir lítilfjörlegt endurgjald? Hugsaðu þjer, að það væru vondar manneskjur. Hugsaðu þjer, að það fengi það uppeldi, að það yrði glæpamaður.
Loftur
Þá hvíldi ábyrgðin á þeim, sem hefðu veitt því uppeldi, en ekki á mjer — ef ábyrgðin hvílir þá ekki einhverstaðar annarstaðar, en á manneskjunum.
Steinunn
- færir sig fjær honum.
Þó að þú svíkir mig í trygðum. Þó að þú afmáir mig úr endurminningu þinni. Barnið mitt getur þú ekki tekið frá mjer.
- Snýr sjer að honum.
Jeg skal ala það upp í hatri. Ef til vill get jeg ekki truflað einveru þína — en jeg get auðgað þig ljótum draumi. Á efsta degi skaltu mæta andliti, sem er alveg eins og þitt, nema afskræmt af syndum og ástríðum. Það andlit heimtar af þjer sál sína!
Loftur
- Rómurinn er hás.
Ef þú ert sú ófreskja að þú ætlar þjer að ala barnið þitt upp í hatri — þá gerðu það! Engin af ógnunum þínum fær mig til að bindast æfilangt konu, sem jeg hata.
Steinunn
Sem þú hatar!
- Í örvænting sinni grípur hún til örþrifaráða.
Þú sagðir í gær, að mjer færu best hversdagsfötin mín. Þú áttir líklega við, að óbreyttum steini hæfði best ódýr umgjörð. Þegar jeg stóð úti í ánni, var jeg ekki í neinni umgjörð!
Loftur
- starir á hana.
Hvað á þetta að þýða?
Steinunn
Hjeðan í frá skal jeg taka hvaða manni, sem vill líta við mjer, — öllum! — öllum öðrum en þjer!
- Rífur af sjer bolinn, og kastar honum frá sjer. Hún er í hvítum serk undir bolnum.
Loftur
- í ákafri geðshræring.
Þú lýgur!
- Grípur í handlegginn á henni.
Þú elskar engan annan en mig.
Steinunn
- stendur grafkyr.
Loftur
- sleppir handleggnum á henni, snýr sjer frá henni, og gengur álútur út úr stofunni.
Steinunn
- stendur andartak agndofa, tekur upp bolinn og fer í hann. Hnígur niður á bekkinn, tekur höndunum um vangana, rær fram og aftur, og veinar.
Ó! ó! ó!
Ólafur
- kemur inn. Þegar hann sjer Steinunni, nemur hann staðar í dyrunum. Gengur til hennar. Það er vinátta og hluttekning í rómnum.
Ertu veik?
Steinunn
- lítur upp, lætur hendurnar síga.
Láttu mig vera. Já, jeg er veik.
- Situr sljó.
Ólafur
- horfir á hana, skilur hvers vegna hún er harmþrungin, tekur stól og sest við hliðina á henni, tekur í höndina á henni.
Lofaðu mjer að tala við þig eins og jeg væri vinur þinn.
Steinunn
- dregur stillilega að sjer höndina.
Jeg á engan vin.
Ólafur
- leitar að orðum.
Það er oft einmanalegt innan um margt fólk. Það er mjer að kenna, að þú fórst hingað. Þú þektir fáa áður, en þeir, sem þú þektir, voru vinir þínir.
- Stendur snögglega á fætur.
Jeg get ekki afborið að sjá, hvað þjer líður illa.
- Gengur nokkur skref frá henni.
Geturðu ekki lifað án hans?
Steinunn
- lítur upp, það sjest á svip hennar, að hún er utan við sig. Það er eins og hún hlusti eftir einhverju.
Stundarþögn.
Ólafur
- gengur aftur að henni, lýtur niður að henni.
Jeg þekki sjálfur örvæntinguna, annars dirfðist jeg ekki að trufla harm þinn.
- Sest aftur við hliðina á henni.
Lofaðu mjer að ganga þjer í bróður stað. Sá, sem á í jafnmiklu hugarstríði eins og þú, verður að trúa einhverjum fyrir raunum sínum. Annars verður lífið of þungbært. Jeg þekki manneskju, sem tapaði traustinu á guði og mönnunum. Það var móðir mín. Hún gerði mig, óvita barnið, að trúnaðarmanni sínum.
- Stillilega.
Jeg veit, vegna hvers þú ert svona hrygg.
Steinunn
- athugul.
Hvað veistu?
Ólafur
- stendur upp, dirfist ekki að líta á hana.
Mjer hefur þótt vænt um stúlku árum saman. Hún kaus annan. Jeg held, að það sje ómögulegt, að þjer hafi þótt vænna um Loft, en mjer þykir um hana.
- Horfir á hana.
Steinunn
- Það er grunsemd í svipnum.
Hefur Loftur sagt þjer nokkuð um mig?
Ólafur
- Vonbrigðin gera hann hryggan á svipinn. Hann færir sig eitt skref frá henni, rómurinn kólnar.
Jeg spurði hann. Jeg átti rjett á því að spyrja hann.
- Færir sig lengra frá henni.
Steinunn
- Augun loga af ákafri geðshræring, málrómurinn er stiltur.
Sagði hann þjer, hvenær hann veitti mjer eftirtekt í fyrsta skifti?
Ólafur
Það veit jeg ekki. Það man jeg ekki.
Steinunn
- andar djúpt frá sjer. Stendur upp. Gengur út að glugganum, stendur kyr andartak. Hvíslar í leiðslu.
„Geturðu ekki lifað án hans?“
- Snýr sjer að Ólafi.
Því spyrðu mig aftur að sömu spurningunni?
Ólafur
- hræddur og hissa.
Hvað hef jeg spurt um?
Steinunn
- skilur að spurning Ólafs: „Geturðu ekki lifað án hans?“ bergmálar í hennar eigin sál. Gengur til hans.
Þú verður að vera þolinmóður við mig litla stund.
- Gengur að bekknum.
Farðu ekki frá mjer.
- Sest.
Ólafur
Jeg skal ekki fara.
- Gengur til hennar.
Steinunn
- raunamædd.
Jeg veit, að hjeðan í frá hugsar hann einungis til mín með fyrirlitningu. Jeg gat ekki sjeð af honum. Jeg hótaði honum, að jeg skyldi verða vond manneskja.
Ólafur
- í ákafri geðshræring.
Loftur verðskuldar hvorki ást þína nje örvæntingu. Hann sökkvir sjer niður í gagnslausa hugarburði, og gleymir sjálfri tilverunni.
Steinunn
- jafn-raunamædd og áður.
Því var jeg ekki systir hans! Systur þykir vænt um bróður sinn, eigingirnislaust. Jeg skyldi hafa fylt herbergi hans af blómum. Nú er jeg honum byrði.
- Stendur upp. Það er eins og hún svari einhverju í ákafa.
Nei, jeg get það ekki.
Ólafur
Hvað geturðu ekki?
Steinunn
- þegir stundarkorn.
Jeg get ekki talað við hann oftar, því jeg veit, að hatrið eða ástin blinda mig.
- Þegir aftur.
Ólafur
- horfir á Steinunni, hann á í baráttu við sjálfan sig, nálgast hana nokkur fótmál, vill tala við hana.
Steinunn! Steinunn mín!
Steinunn
- snýr sjer að honum. Rómurinn og svipurinn er breyttur.
Þegar valurinn heggur rjúpuna í hjartað, vælir hann, því þá skilur hann, að rjúpan er systir hans. Hann skal fá að væla!
Ólafur
Við hvað áttu?
Steinunn
- stiltari.
Maður og kona hljóta að geta unnið hvort öðru svo mikið mein, að þau skilji, að þau eru systkin.
- Gengur stillilega fram til dyranna.
Ólafur
- gengur á eftir henni. Hann hefur tekið fasta ákvörðun.
Farðu ekki undireins.
Steinunn
- nemur staðar.
Ólafur
Jeg bið þig í annað sinn, að lofa mjer að ganga þjer í bróður stað. Láttu mig tala við Loft. Þú segir, að þú getir ekki talað við hann sjálf. Hvað á jeg að segja honum?
Steinunn
- þegir andartak. Heilög ró er yfir svipnum og röddinni.
Segðu honum, að allar sárar tilfinningar sjeu horfnar úr hjarta mínu. Segðu honum, að jeg fyrirgefi honum. Viltu gera það?
Ólafur
Jeg vil gera alt, sem þú biður mig um.
Steinunn
- tekur lengi í höndina á honum, lýtur niður og kyssir hana. Gengur rólega út.
Ólafur
- stendur kyr andartak; horfir á höndina, sem hann hefur haldið grafkyrri, lyftir henni með vinstri hendinni og kyssir hana. Fer.
Leiksviðið stendur autt.
Loftur
- kemur inn, auðsýnilega í æstu skapi. Gengur að dragkistunni, opnar hana, fleygir peningapokanum hirðulaust niður í kistuna, og læsir henni. Gengur að bókahillunni, tekur eina af skólabókunum. Sest. Opnar bókina, hittir á 11. kviðu í Odysseifskvæði. Heldur fyrir eyrun á sjer og þylur, til þess að deyfa hugsanirnar.
all-lánga stund
þeygi vel glýjaðr
á grafar bakka,
uns móður loks
mína bar at
og dreyra dökkvan
drekka náði.
Kunni skil kona
á kundi þegar,
er hún sveita sylg
solgit hafði.
Ok hjúfrandi at mjer
hörmug móðir
orðum vænghröðum
víkja gerði.“
Odysseifskvæði, XI. kviða, 76—77 vísa.
(Þýð. Svbj. Egilssonar.)
- Stendur á fætur.
Nei!
- Fleygir frá sjer bókunum. Gengur um gólf, og læsir saman höndunum. Hann verður illur og dimmur á svipinn. Nemur staðar. Segir með lágri röddu.
Sá, sem af allri sálu sinni óskar annari manneskju dauðans, —
- Þagnar. Gengur um gólf. Nemur staðar. Svipurinn er myrkur og voldugur, og röddin sterk.
Sá, sem af allri sálu sinni óskar annari manneskju dauðans, lúti höfði, horfi til jarðar.
- Beygir höfuðið hægt upp, og þvínæst niður — krýpur.
Og mæli:
„Þú, sem býrð í eilífa myrkrinu! Gjör minn vilja að þínum vilja! Dreptu manneskjuna! — og jeg sver, í nafni hinnar miklu þrenningar; í nafni sólarinnar, sem er skuggi Drottins; í nafni jarðareldsins, sem er þinn skuggi, og í nafni líkama míns, sem er minn skuggi, að sál mín er þín, frá eilífð til eilífðar.“
- Hann hefur staðið grafkyr, á meðan hann mælti fram formælinguna, og beitt öllum vilja sínum í þjónustu hatursins. En þegar hann endurtekur seinustu orðin, víkur styrkurinn frá honum. Takmarkalaus angist sjest í svipnum. Hann endurtekur, með titrandi vörum, um leið og hann stendur upp.
„— — að sál mín er þín frá eilífð til eilífðar.“
- Gráturinn ber hann ofurliði. Hann hnígur niður í stól, fleygir sjer fram á borðið og grúfir sig niður. Hristist af áköfum ekka.
Tjaldið.