Egill Skalla-Grímsson/Lausavísur og brot

Úr Wikiheimild
Jump to navigation Jump to search

eftir Egil Skalla-Grímsson

Vísur og kvæðabrot koma hér í þeirri röð, sem í sögunni.


1.-2. Bágt er að trúa, að Egill hafi ort fyrstu tvær vísurnar þrevetur, en vel mætti hann hafa ort þær síðar, er hann sagði frá afrekum sínum. Hann náði því, þrátt fyrir allt, að komast á raupaldurinn.
1. Kominn emk enn til arna
Yngvars, þess's beð lyngva,
hann vask fúss at finna,
fránþvengjar gefr drengjum ;
mun eigi þú, þægir,
þrévetran mér betra,
ljósundinna landa
linns, óðar smið finna.


2. Síþǫgla gaf sǫglum
sárgagls þría Agli
herðimeiðr við hróðri
hagr brimrótar gagra,
ok bekkþiðurs blakka
borðvallar gaf fjorða
kennimeiðr, sás kunni,
kørbeð, Egil gleðja.


3. Fyrsta morðið framdi Egill á sjöunda vetri. Móðir hans kvað hann víkingsefni. Egill orti þá, og eftir viðvaningsbrag vísunnar að dæma, er þetta líklega fyrsta varðveitta vísa Egils.
3. Þat mælti mín móðir,
at mér skyldi kaupa
fley ok fagrar árar,
fara á brott með víkingum,
standa upp í stafni,
stýra dýrum knerri,
halda svá til hafnar
hǫggva mann ok annan.


4.-6. Egill sat veizlu að Atleyjar-Bárði og bjó flærð undir. Egill drap Bárð og flúði síðan.
4. Sǫgðuð sverri flagða
sumbleklu ér, kumbla,
því telk, brjótr, þars blétuð,
bragðvísan þik, dísir;
leynduð alls til illa
ókunna þér runna,
illt hafið bragð of brugðit,
Bárøðr, hugar fári.


5. Rístum rún á horni,
rjóðum spjǫll í dreyra,
þau velk orð til eyrna
óðs dýrs viðar róta;
drekkum veig sem viljum,
vel glýjaðra þýja;
vitum, hvé oss of eiri
ǫl þats Bárøðr signði.


6. Ǫlvar mik, þvít Ǫlvi
ǫl gerir nú fǫlvan,
atgeira lætk ýrar
ýring of grǫn skýra;
ǫllungis kannt illa,
oddskýs, fyr þér nýsa,
rigna getr at regni,
regnbjóðr, Hávars þegna.


7. Þórólfur, bróðir Egils, spurði tíðinda úr förinni til Bárðar. Egill kvað þá:
7. Svá hefk leystsk ór Lista
láðvarðaðar garði,
né fágak dul drjúgan,
dáðmildr ok Gunnhildar,
at þrifreynis þjónar
þrír nakkvarir Hlakkar
til hásalar Heljar
helgengnir fǫr dvelja.


8. Egill herjaði í Lundi.
8. Upp skulum órum sverðum,
ulfs tannlituðr, glitra,
eigum dǫ́ð at drýgja
í dalmiskunn fiska;
leiti upp til Lundar
lýða hverr sem bráðast,
gerum þar fyr setr sólar
seið ófagran vigra.


9. Svar Egils til dóttur Arnfinns jarls af Hallandi.
9. Farit hefk blóðgum brandi,
svát mér benþiðurr fylgði,
ok gjallanda geiri;
gangr vas harðr af víkingum;
gerðum reiðir róstu,
rann eldr of sjǫt manna,
létum blóðga búka
í borghliði sœfask.


10. Egill barðist við Eyvind skreyju og færði bróður sínum þessar fréttir.
10. Gerðum helzti harða
hríð fyr Jótlands síðu,
barðisk vel, sás varði,
víkingr, Dana ríki,
áðr á sund fyr sandi
snarfengr með lið drengja
austr af unnar hesti
Eyvindr of hljóp skreyja.


11. Egill er í Englandi í liði Aðalsteins konungs. Ólafi Skotakonungi þótti enska kórónan betur sett á sínu höfði og gerði innrás. Að höldnu herráði, sagði Egill félögum sínum þessi tíðindi:
11. Áleifr of kom jǫfri,
ótt vas víg, á bak flótta
þingharðan frák þengil
þann, en felldi annan;
glapstígu lét gnóga
Goðrekr á mó troðna;
jǫrð spenr Engla skerðir
Alfgeirs und sik halfa.


12.-13. Aðalsteinn hlaut sigur, en Þórólfur Egilsbróðir féll.
12. Gekk, sás óðisk ekki,
jarlmanns bani snarla,
þreklundaðr fell, Þundar,
Þórólfr, í gný stórum;
jǫrð grœr, en vér verðum,
Vínu nær of mínum,
helnauð es þat, hylja
harm, ágætum barma.


13. Valkǫstum hlóðk vestan
vang fyr merkistangir,
ótt vas él þats sóttak
Aðgils blǫ́um Naðri;
háði ungr við Engla
Áleifr þrimu stála;
helt, né hrafnar sultu,
Hringr á vápna þingi.


14. Sigri var fagnað í höllu Aðalsteins, en Egill bar sig aumlega, unz Aðalsteinn gaf honum gullhring góðan. Sefaðist Egill þá nokkuð.
14. Hrammtangar lætr hanga
hrynvirgil mér brynju
Hǫðr á hauki troðnum
heiðis vingameiði;
rítmœðis knák reiða,
ræðr gunnvala bræðir,
gelgju seil á galga
geirveðrs, lofi at meira.


15. Enn frekari gjafir gaf Aðalsteinn Agli, silfurkistur þær hinar tvær, sem Egill rogaðist síðan með alla ævi. Þá kvað hann:
15. Knǫ́ttu hvarms af harmi
hnúpgnípur mér drúpa,
nú fann ek þanns ennis
ósléttur þær rétti;
gramr hefr gerðihǫmrum
grundar upp of hrundit,
sá's til ýgr, af augum,
armsíma, mér grímu.


16.-17. Drápu orti Egill um Aðalstein, og er þetta varðveitt úr, ein vísa og stefið.
16. Nú hefr foldgnárr fellda,
fellr jǫrð und nið Ellu,
hjaldrsnerrandi, harra
hǫfuðbaðmr, þría jǫfra;
Aðalsteinn of vann annat,
allt's lægra kynfrægjum,
hér sverjum þess, hyrjar
hrannbrjótr, konungmanni.


17. Nú liggr hæst und hraustum
hreinbraut Aðalsteini.


18.-19. Jafnvel Egill gat orðið ástfanginn. Arinbjörn, vildarvinur hans, spurði um hvað ógleði Egils ylli. Orti þá Egill þessar torráðnu vísur, sem munu fela í sér nafn Ásgerðar, ekkju Þórólfs.
18. Ókynni vensk, ennis
ungr þorðak vel forðum,
haukaklifs, at hefja,
Hlín, þvergnípur mínar;
verðk í feld, þás foldar,
faldr kømr í hug skaldi
berg-Óneris, brúna
brátt miðstalli hváta.


19. Sef-Skuldar felk sjaldan,
sorg Hlés vita borgar,
í niðjerfi Narfa
nafn aurmýils, drafnar,
þvít geir-Rótu gǫtva
gnýþings bragar fingrum
rógs at ræsis veigum
reifendr sumir þreifa.


20. Eftir alllangan friðartíma dó tengdafaðir Egils. Fégírugur var hann jafnan og hélt til Noregs til að reka réttar síns, þótt hann væri óvíða síður velkominn en þar.
20. Þýborna kveðr þorna
þorn reið áar horna,
sýslir hann of sína
síngirnð Ǫnundr, mína;
naddhristir, ák nesta
norn til arfs of borna;
þigg, Auða konr, eiða,
eiðsœrt es þat, greiða.


21. Agli gekk ekki í haginn í erfðamálum þessum, og orti að skilnaði — í bili.
21. Erfingi réð arfi
arfljúgr fyr mér svarfa,
mœtik hans ok heitum
hótun, Þyrnifótar,
nærgis simla sorgar
slík rǫ́n ek get hǫ́num,
vér deildum fjǫl foldar
foldværingja, goldin.


22. Þetta kostaði Egil nokkur mannslát, en silfurkistum sínum barg hann.
22. Nú hefr þrym-Rǫgnir þegna
þróttharðr, en mik varðak
víti, várrar sveitar
vígelds tíu fellda,
þvít sárlaxa Sýrar,
sendr ór minni hendi,
digr fló beint meðal bjúgra
bifþorn Ketils rifja.


23. Sá nú loksins Egill, að ekki væri lengur verandi í Noregi, en orti þá.
23. Svá skyldi goð gjalda,
gram reki bǫnd af lǫndum,
reið sé rǫgn ok Óðinn,
rǫ́n míns féar hǫ́num;
folkmýgi lát flýja,
Freyr ok Njǫrðr, af jǫrðum,
leiðisk lofða stríði,
landǫ́ss, þanns vé grandar.


24. Ekki fór hann þó strax. Eftir að hann heyrði, að Eiríkur blóðöx hefði gert hann útlægan, kvað hann:
24. Lǫgbrigðir hefr lagða,
landalfr, fyr mér sjǫlfum,
blekkir brœðra søkkva
brúðfang, vega langa;
Gunnhildi ák gjalda,
greypt's hennar skap, þenna,
ungr gatk ok læ launat,
landrekstr, bili grandat.


25. Þessi töf gaf honum færi á að drepa Berg-Önund. Frá því sagði hann svo:
25. Sǫ́tum lyngs til lengi
ljósheims bǫrvi þeima,
meir varðak fé forðum,
fjarðǫlna hlut skarðan,
áðr Berg-Ǫnund benjum
bensœfðan létk venjask,
Bors niðjar feltk beðju
blóði, Hadd ok Fróða.


26. Einnig komst Egill í færi við Rögnvald, son Eiríks Blóðöxar, og drap hann ásamt öllu föruneyti. (Saga þessi má heita ótrúverðugri en margt annað í ljósi síðari atburða Egils sögu). Svo sagðist Agli frá:
26. Bǫrðumk vér, né virðak,
vígleiptr sonar, heiptir,
Blóðøxar rauðk blóði
bǫðmildr ok Gunnhildar;
þar fellu þó þollar
þrettán lagar mána,
stendr af styrjar skyndi
starf, á einum karfa.


27. Eftir að hafa afrekað allt þetta og að lokum reist níðstöngina frægu, hélt Egill loksins til Íslands. Orti hann þá þessa siglingavísu:
27. Þél høggr stórt fyr stáli
stafnkvígs á veg jafnan
út með éla meitli
andærr jǫtunn vandar,
en svalbúinn selju
sverfr eirar vanr þeiri
Gestils ǫlpt með gustum
gandr of stáli fyr brandi.


28. Leiðir þeirra Eiríks blóðöxar lágu þó saman enn einu sinni, og þá í Jórvík, þótt varla hafi verið með þeim hætti, er sagan getur. Kvað Egill þetta þá:
28. Kominn emk á jó Íva
angrbeittan veg langan
ǫldu enskrar foldar
atsitjanda at vitja;
nú hefr sískelfir sjalfan
snarþǫ́tt Haralds áttar
viðr ofrhuga yfrinn
undar bliks of fundinn.


29. Egill leysti höfuð sitt, sem frægt er (Höfuðlausn) og orti að skilnaði:
29. Erumka leitt,
þótt ljótr séi,
hjalma klett,
af hilmi þiggja;
hvar's sás gat
af gǫfuglyndum
œðri gjǫf
allvalds syni.


30. Því næst hélt Egill til Aðalsteins konungs og sagði honum í fréttum:
30. Svartbrúnum lét sjónum
sannsparr Hugins varra,
hugr tjóðum mjǫk mága,
mǫgnuðr Egil fagna;
arfstóli knák Ála
áttgǫfguðum hattar
fyr regnaðar regni
ráða nú sem áðan.


31. Egill hélt því næst til Noregs og gisti að Höð, þar er bjuggu Gyða, systir Arinbjarnar hersis, og Friðgeir sonur hennar. Egill hafði þetta af Jórvíkurför sinni að segja:
31. Urðumk leið en ljóta
landbeiðaðar reiði;
sígrat gaukr, ef glamma
gamm veit of sik þramma;
þar nautk enn sem optar
arnstalls sjǫtul-bjarnar;
hnígrat allr, sás holla
hjalpendr of fǫr gjalpar.


32.-36. Hér segir frá skiptum Egils við Ljót hinn bleika, en Egill gekk í stað Friðgeirs í hólmgöngu við Ljót. Ljótur féll, og Egill hafði gert upp í skuldir sínar við Arinbjörn.
32. Esa Friðgeiri fœri,
fǫrum holms á vit, sǫrvar,
skulum banna mjǫk manni
mey, ørlygi at heyja;
við þanns bítr ok blótar
bǫnd élhvǫtuð Gǫndlar,
alfeigum skýtr œgir
augum, skjǫld at baugi.


33. Esat lítillar Ljóti,
leik ek við hal bleikan
við bifteini, bœnar,
brynju, rétt at synja;
búumk til vígs, en vægðar
vǫ́n lætka ek hǫ́num,
skapa verðum vit skaldi
skœru, drengr, á Mœri.


34. Hǫggum hjaltvǫnd skyggðan,
hœfum rǫnd með brandi,
reynum randar mána,
rjóðum sverð í blóði;
stýfum Ljót af lífi,
leikum sárt við bleikan,
kyrrum kappa errinn,
komi ǫrn á hræ, jǫrnum.


35. Fyrir þykki mér fúra
fleins støkkvandi nøkkvat,
hræðisk hodda beiðir
happlauss, fara kappi;
stendrat fast, sás frestar
fleindǫggvar stafr, hǫggum;
vábeiða ferr víðan
vǫll fyr rotnum skalla.


36. Fell sás flest et illa,
fót hjó skald af Ljóti,
ulfgrennir hefr unnit,
eir veittak Friðgeiri;
séka lóns til launa
logbrjótanda í móti;
jafn vas mér í gný geira
gamanleikr við hal bleikan.


37. Enn átti Egill í erjum vegna erfða. Gekk hann á hólm við Atla hinn skamma, bróður Berg-Önundar, og urðu þau lokin, að Egill beit Atla á barkann. Hann kvað:
37. Beitat nú, sás brugðum,
blár Dragvandill randir,
af þvít eggjar deyfði
Atli framm enn skammi;
neyttak afls við ýti
ǫrmálgastan hjǫrva;
jaxlbróður létk eyða,
ek bar af sauði, nauðum.


38. Egill tók sér nú hvíld á mannvígum um sinn og hélt til Íslands, en þar staddur var hann yfirleitt til friðs. En þá spurði hann fall Eiríks blóðöxar og enn dró konuarfur hans hann til Noregs. Hann fann Arinbjörn hið fyrsta og var vel tekið. Orti Egill um jólagjafir Arinbjarnar:
38. Sjalfráði lét slœður
silki drengr of fengit
gollknappaðar greppi,
getk aldri vin betra;
Arinbjǫrn hefr árnat
eirarlaust eða meira,
síð man seggr of fœðask
slíkr, oddvita ríki.


39.-40. Að ýmsum ævintýrum loknum hélt Arinbjörn til liðs við Eiríkssyni, en Egill fór til Noregs. Þeir sáust ekki framar. Egill dvaldi um hríð hjá systursyni Arinbjarnar, Þorsteini Þórusyni. Hákoni Aðalsteinsfóstra var af skiljanlegum ástæðum lítið um ætt Arinbjarnar gefið, og skipaði Þorsteini austur á Vermaland að heimta skatt, en vera útlagi ella. Þetta var augljós feigðarför og Egill fór í staðinn. Lætur nú af vísum, unz Egill situr boð hjá Ármóði nokkrum skeggi, er sat á svikráðum við þá. Í þessari fremur sóðalegu veizlu kvað Egill:
39. Títt erum verð at vátta,
vætti berk at hættak
þung til þessar gǫngu,
þinn kinnalǫ́ minni;
margr velr gestr, þars gistir,
gjǫld, finnumsk vér sjaldan,
Ármóði liggr, œðri,
ǫlðra dregg í skeggi.


40. Drekkum ór, þótt Ekkils
eykríðr beri tíðum
horna sund at hendi,
hvert full, bragar Ulli;
leifik vætr, þótt Laufa
leikstœrir mér fœri,
hrosta tjarnar horni,
horn til dags at morni.


41. Er morgnaði vildi Egill drepa Ármóð, en lét hann lifa fyrir bænir konu hans og dóttur. Þó sneið hann skeggið af Ármóði og stakk úr annað augað:
41. Nýtr illsǫgull ýtir
armlinns konu sinnar,
oss's við ógnar hvessi
óttalaust, ok dóttur;
þeygi munt við þenna
þykkjask verðr fyr drykkju
grepp, skulum á veg vappa
vítt, svágǫru hlíta.


42. Á öðrum bæ fékk Egill góðar viðtökur, en þar lá stúlka sjúk. Egill læknaði hana:
42. Skalat maðr rúnar rísta,
nema ráða vel kunni,
þat verðr mǫrgum manni,
es of myrkan staf villisk;
sák á telgðu talkni
tíu launstafi ristna,
þat hefr lauka lindi
langs ofrtrega fengit.


43. Egill svaraði boði um liðveizlu svo:
43. Veizt, ef ferk með fjóra,
færat sex, þás víxli
hlífa hneitiknífum
hjaldrgoðs við mik roðnum;
en ef ek em með átta,
esat þeir tolf, es skelfi
at samtogi sverða
svartbrúnum mér hjarta.


Fór nú Egill loks til Íslands og sat þar að búum sínum. Missti hann sonu tvo og orti um Sonatorrek. Konungaskipti urðu í Noregi, Hákon Aðalsteinsfóstri féll á Fitjum og til konungs hófst Haraldur gráfeldur með bræðrum sínum. Arinbjörn hersir komst þá til metorða á ný. Egill spurði þetta og orti hið einlæga vinarkvæði Arinbjarnarkviðu, og hafa fáir verið betur að kvæði komnir.

44. Einar skálaglamm tók upp vinskap við Egil. Einar spurði Egil einu sinni, hvar Egill hefði mest reynt sig. Egill kvað:
44. Bǫrðumk einn við átta,
en við ellifu tysvar,
svá fingum val vargi,
varðk einn bani þeira;
skiptumsk hart af heiptum
hlífar skelfiknífum;
létk af Emblu aski
eld valbasta kastat.


45. Frétt barst um fall Haralds konungs gráfeldar, og Arinbjarnar hersis með honum:
45. Þverra nú, þeirs þverrðu,
þingbirtingar Ingva,
hvar skalk manna mildra,
mjaðveitar dag, leita,
þeira's hauks fyr handan
háfjǫll digulsnjávi
jarðar gjǫrð við orðum
eyneglða mér heglðu.


46. Einar skálaglamm gaf Agli skjöld góðan. Að endingu orti Egill Skjaldardrápu „ok er þetta upphaf at“:
46. Mál es lofs at lýsa
ljósgarð, es þák, barða,
mér kom heim at hendi
hoddsendis boð, enda;
skalat at grundar Gylfa
glaums misfengnir taumar,
hlýðið ér til orða,
erðgróins mér verða.


47. Ásgerður, kona Egils, stalst til að lána Þorsteini, syni þeirra, silkislæður, er Egill hafði fengið að gjöf frá Arinbirni, en Þorsteinn hafði ekki vöxt við hæfi og óhreinkuðust slæðurnar og fann Egill þær þannig löngu síðar. Hann kvað:
47. Áttkak erfinytja
arfa mér til þarfan,
mik hefr sonr of svikvinn,
svik telk í því, kvikvan;
vel mátti þess vatna
viggríðandi bíða,
es hafskíða hlœði
hljótendr of mik grjóti.


48. Þorsteinn Þóruson, sá er Egill hafði leyst undan Vermalandsför, sendi honum skjöld að gjöf. Þar um orti Egill Berudrápu „ok er þetta upphaf at“:
48. Heyri fúrs á forsa
fallhadds vinar stalla,
hyggi, þegn, til þagnar
þinn lýðr, konungs, mína;
opt skal arnar kjapta
ǫrð góð of trǫð Hǫrða,
hrafnstýrandi hrœra
hregna, mín of fregnask.


49. Að loknum hinztu erjum Egils, átti Þorsteinn sonur hans í vandræðum með nágranna sinn, Þorgeir blund. Þeir feðgar ræddu eitt sinn málin. Kvað þá Egill, og fleira er ekki eftir honum haft um afskipti af málum þessa heims, enda beið hans nú aðeins ellin:
49. Spanðak jǫrð með orðum
endr Steinari ór hendi;
ek þóttumk þá orka
arfa Geirs til þarfar;
mér brásk minnar systur
mǫgr; hétumk þá fǫgru;
máttit bǫls of bindask
Blundr; ek slíkt of undrumk.


50. Egill varð gamall og var loks að Mosfelli með Þórdísi, stjúpdóttur sinni, og Grími, manni hennar. Hann gerðist fótafúinn, hrasaði einn dag og datt, og hlógu konur að. (Ef bergis fótar borr þýðir það, sem menn grunar, gæti þessi helmingur verið fyrsta íslenzka klámvísan.):
50. Vals hefk vǫ́fur helsis;
váfallr em ek skalla;
blautr erum bergis fótar
borr, en hlust es þorrin.


51. Egil varð og blindur og þvældist eitt sinn fyrir matseljunni:
51. Hvarfak blindr of branda,
biðk eirar Syn geira,
þann berk harm á hvarma
hnitvǫllum mér, sitja,
es jarðgǫfugr orðum
orð mín konungr forðum
hafði gramr at gamni,
Geirhamðis mik framði.


52. Þessi vísa er hið síðasta, sem haft er eftir Agli, ort í hárri elli, og má vel á fara:
52. Langt þykki mér,
ligg einn saman,
karl afgamall,
á konungs vǫrnum;[1]
eigum ekkjur
allkaldar tvær,
en þær konur
þurfa blossa.




53. Þessar tvær línur eru hið eina eftir Egil, sem ekki er að finna í sögu hans, en heimildarmaður er Ólafur Þórðarson hvítaskáld. Annars er ekkert um þær vitað.
53. Vrungu varrar Gungnis
varrar lungs of stunginn.
Jǫrmungrund

Neðanmálsgreinar[breyta]

  1. Þessi lína er dæmi um, að enn finnast nýjar skýringar. Konungs varnir höfðu kostað mikil heilbrot og ekki var ljóst, hvort hér ætti að vera á eða án — leshátturinn mun vera óviss. Án er í mótsögn við söguna og á virtist ekkert merkja. En svo datt einhverjum í hug, að varnir konungs eru meðal annars menn hans, en heitið dúnn er flokkur manna — 10 talsins.